Özet


İRAN’DA RIZA ŞAH DÖNEMİ MODERNLEŞME SÜRECİNİN ŞİA ULEMASINA ETKİSİ
Kaçar hanedanına son veren Rıza Han, kendisini Pehlevi hanedanlığının kurucusu olarak yeni kral (1925-1941) ilan etmiştir. I.Dünya Savaşı’nın ardından Osmanlı İmparatorluğu’nun parçalanması ve ardından Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulması ile başlayan ve Atatürk’ün gerçekleştirdiği Cumhuriyet devrimi ile devam eden süreçten derin bir biçimde etkilenen Rıza Şah, güçlü bir merkezi devlet kurmak amacıyla İran’da bir dizi reform başlatmıştır. İran’da Meşrutiyet Devrimi (Anayasal Devrim-1906-7) sürecinden bu yana Şia ulemasının konumu güçlenmişti. Rıza Şah’ın gerçekleştirdiği merkezileşme ve sekülerleşmeyi hedef alan reformlar sayesinde Şia ulemasının sosyo-ekonomik durumu derinden etkilenmiş ve bu reformların ulemanın gücünü azaltıcı etkisi olmuştur. Tarihsel olarak bakıldığında Şia siyasal düşüncesine egemen olan siyasal iktidarı haksız bir şekilde elinde tuttuğuna inanılan kesimlere karşı bir protesto olarak siyasal iktidardan uzak durmak ve adil olmayan yönetimlerin iktidarlarının gayri meşru olduğuna dayanan ön kabul, merkezi bir konuma sahipti. Ancak Kaçarların son döneminden başlayarak özellikle Rıza Şah döneminde Şia ulemasının siyasal düşüncesi değişime uğramıştır. Bu değişimin en dikkat çekici yönü daha önceki dönemlerdeki gibi ulemanın siyasal iktidardan uzak, pasif durumda olmaktan çıkıp aktif hale gelmiş olmasıdır. Bu çalışmada, nitel araştırma yöntemi benimsenerek örnek olay incelemesi gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda birincil ve ikincil düzeyde doküman ve kaynaklardan veriler toplanarak analiz edilmiştir. Çalışmada Rıza Şah dönemi İran’da eğitim, vakıflar ve yargı sistemi olmak üzere üç alanda gerçekleştirilen reformların din adamlarının toplumsal rolleri ve güçlerini nasıl etkilediği ve biçimlendirdiği irdelenmiştir.

Anahtar Kelimeler
Modernleşme, Modern devlet, İran, Şia Uleması, Şia Siyasal Düşüncesi