İRAN’DA RIZA ŞAH DÖNEMİ MODERNLEŞME SÜRECİNİN ŞİA ULEMASINA ETKİSİ
(The Impact of the Modernization Process on Shia Ulama During the Reign of Reza Shah in Iran )

Yazar : Ender AKYOL   - Azam AHMADI  
Türü :
Baskı Yılı : 2019
Sayı : XL
Sayfa : 145-170


Özet
Kaçar hanedanına son veren Rıza Han, kendisini Pehlevi hanedanlığının kurucusu olarak yeni kral (1925-1941) ilan etmiştir. I.Dünya Savaşı’nın ardından Osmanlı İmparatorluğu’nun parçalanması ve ardından Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulması ile başlayan ve Atatürk’ün gerçekleştirdiği Cumhuriyet devrimi ile devam eden süreçten derin bir biçimde etkilenen Rıza Şah, güçlü bir merkezi devlet kurmak amacıyla İran’da bir dizi reform başlatmıştır. İran’da Meşrutiyet Devrimi (Anayasal Devrim-1906-7) sürecinden bu yana Şia ulemasının konumu güçlenmişti. Rıza Şah’ın gerçekleştirdiği merkezileşme ve sekülerleşmeyi hedef alan reformlar sayesinde Şia ulemasının sosyo-ekonomik durumu derinden etkilenmiş ve bu reformların ulemanın gücünü azaltıcı etkisi olmuştur. Tarihsel olarak bakıldığında Şia siyasal düşüncesine egemen olan siyasal iktidarı haksız bir şekilde elinde tuttuğuna inanılan kesimlere karşı bir protesto olarak siyasal iktidardan uzak durmak ve adil olmayan yönetimlerin iktidarlarının gayri meşru olduğuna dayanan ön kabul, merkezi bir konuma sahipti. Ancak Kaçarların son döneminden başlayarak özellikle Rıza Şah döneminde Şia ulemasının siyasal düşüncesi değişime uğramıştır. Bu değişimin en dikkat çekici yönü daha önceki dönemlerdeki gibi ulemanın siyasal iktidardan uzak, pasif durumda olmaktan çıkıp aktif hale gelmiş olmasıdır. Bu çalışmada, nitel araştırma yöntemi benimsenerek örnek olay incelemesi gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda birincil ve ikincil düzeyde doküman ve kaynaklardan veriler toplanarak analiz edilmiştir. Çalışmada Rıza Şah dönemi İran’da eğitim, vakıflar ve yargı sistemi olmak üzere üç alanda gerçekleştirilen reformların din adamlarının toplumsal rolleri ve güçlerini nasıl etkilediği ve biçimlendirdiği irdelenmiştir.

Anahtar Kelimeler
Modernleşme, Modern devlet, İran, Şia Uleması, Şia Siyasal Düşüncesi

Abstract
Reza Khan (in reign: 1925-1941), who ended the Qajar dynasty, declared himself the new king of Iran as the founder of the Pahlavi dynasty. The establishment of the Republic of Turkey and the Republican revolution realized by Ataturk, following the disintegration of the Ottoman Empire after the World War I, affected Reza Shah deeply. He initiated a series of reforms in Iran to establish a strong central state. Since the Constitutional Revolution (1906-7) in Iran, the position of the Shia Ulamas was consolidated. However, the Reza Shah’s reforms aimed at centralization and secularization affected the socio-economic situation of the Shia scholars deeply. These reforms had a diminishing effect on the power of the Ulama. Historically, avoiding a relationship with the political establishment as a protest against those who Ulama believed to hold political power unfairly had a central position in Shia political thought. However, starting from the last period of Qajars, especially during the reign of Reza Shah, political thought of Shia Ulamas changed. The most striking aspect of this change is that, unlike in the previous periods in which Ulamas was passive and away from the political power, they began to become active in politics. This study has examined how the reforms in three areas, namely education, religious charity foundations, and the judicial system in Iran, affected and shaped the clergy's social roles and power. In this study, a qualitative research method is adopted and a case study is conducted. In this context, data from primary and secondary documents and sources were collected and analyzed.

Keywords
Modernization, Modern State, Iran, Shia Ulama, Political Thought of Shia