YAPAY ZEKÂ DESTEKLİ ÇEVİRİ ARAÇLARIN MİZAH ÇEVİRİSİNDEKİ YETERLİKLERİ ÜZERİNE KARŞILAŞTIRMALI BİR İNCELEME
Author :
Abstract
Mizah, çeviri çalışmalarında en karmaşık unsurlardan biri olarak kabul edilmektedir. Özellikle dilsel oyunlar, kelime benzerlikleri ve kültürel referanslar üzerine kurulu mizahi unsurlar, erek dile aktarım sürecinde kolaylıkla kaybolabilmektedir. Mizahın çevirisi, özellikle yapay zekâ destekli çeviri araçları için hala aşılması zor bir engeldir. Buna bağlı olarak çalışmada, Yusuf Asal’in kaleme almış olduğu beş kitaptan oluşan Profesör Çorapsöküğü serisi Arapçaya çevirileriyle karşılıklı olarak Raphaelson-West’in mizah türlerine göre incelenmiş ve bulunan mizah örnekleri çevirmen çevirisi ve farklı yapay zekâ destekli çeviri araçlar olan Google Translate, DeepL makine çevirileri ve ChatGPT-5 yapay zekâ çevirileri ile Mona Baker’ın çeviri stratejilerine göre karşılaştırılarak analiz edilmiştir. Bu karşılaştırma yapılırken temelinde nöral makine çeviri sistemleri olan Google çeviri ve DeepL ile temelinde büyük dil modeli olan ChatGPT-5 çevirileri de ayrıca değerlendirilmiştir. Bu çalışma, farklı yapay zekâ destekli çeviri araçların mizah içeren metinleri çevirme yeterliğini karşılaştırmalı olarak analiz etmeyi amaçlamaktadır. Bulgular, yapay zekâ destekli çeviri araçların kaynak metnin yüzeysel anlamını aktarmada başarılı olduğunu, ancak mizahın özünü oluşturan dilsel yaratıcılık ve kültürel bağlamı korumakta yetersiz kaldığını göstermektedir. Mizah çevirisinde insan çevirmenin de bazı örnekleri aktaramadığı, yapay zekâ destekli çeviri araçlardan ise mizah türlerini en doğru ve anlaşılır şekilde yapay zekâ aracı olan ChatGPT-5’in aktardığı gözlemlenmiştir. Ayrıca çalışmada YZDÇA modellerinin mizah çevirisinde daha başarılı olabilmesi için kültürel uyarlama ve dilsel oyunlara odaklanan veri setleriyle geliştirilmesi ve insan çevirmenlerle birlikte çalışacak hibrit sistemlerin oluşturulması önerilmektedir.
Keywords
Abstract
Humor is considered one of the most complex elements in translation studies. Humorous elements based on wordplay, phonetic similarities, and cultural references can easily be lost in the process of transferring them into the target language. The translation of humor still represents a significant challenge, particularly for AI-assisted translation tools. In this context, the present study examines the five-book series Professor Çorapsöküğü, by Yusuf Asal and its Arabic translations in relation to Raphaelson-West’s categories of humor. The humorous examples identified were analyzed comparatively through human translations and AI translation systems produced by Google Translate, DeepL, and ChatGPT-5, evaluated according to Mona Baker’s translation strategies. In conducting this comparison, translations generated by Google Translate and DeepL, which are based on neural machine translation systems, and those by ChatGPT-5, which is grounded in a large language model, were also assessed separately. This study aims to provide a comparative analysis of the competence of different AI-assisted translation tools in translating humor-laden texts. The findings reveal that while AI translation systems succeed in conveying the surface meaning of the source text, they fall short in preserving the linguistic creativity and cultural context that constitute the essence of humor. It was also observed that even the human translator was unable to fully render certain humorous instances; however, among the AI-powered translation engines, ChatGPT-5 demonstrated the highest accuracy and clarity in conveying different types of humor. Additionally, it is recommended that YZDÇA models be improved with datasets focused on cultural adaptation and linguistic wordplay in order to perform better in humor translation, and that hybrid systems be developed in which they work together with human translators.