Author :
Abstract
Safevîler, XVI. yüzyılın başlarında Azerbaycan-İran havzasında Şiî inanç sistemini merkeze alan bir Türk-İslam devleti olarak tarih sahnesine çıkmış ve zamanla bulunduğu coğrafyada önemli bir güç konumuna erişmiştir. Ancak XVII. yüzyılın sonlarına gelindiğinde, özellikle Şah Sultan Hüseyin’in (1694-1722) tahta oturmasıyla birlikte Safevî Devleti, ciddi manada siyasi ve toplumsal çözülme sürecine girmiştir. Zayıf bir yönetici profili çizen Şah Hüseyin, merkezî otoritenin güç kaybetmesine engel olamamış; taşrada artan isyanlar, saray entrikaları ve devlet bürokrasisindeki dağınıklık ve zayıflık, Safevîlerin istikrarını içten içe sarsmıştır. Bu dönemde Rusya ise, Çar I. Petro’nun liderliğinde Batılılaşma ve modernleşme sürecini yaşamaktaydı. Yaptığı ıslahatlarla ordusunu güçlendiren Çar I. Petro genişleme alanı olarak Güney Kafkasya ve İran coğrafyasına yönelmiştir. Bu doğrultuda askeri ve siyasi adımlar atmıştır. Makale, 1694 yılına kadar iki devletin kısaca münasebetlerine değindikten sonra, esas olarak 1694-1736 yılları arasındaki ilişkilere odaklanmaktadır. Çalışma, Safevî- Rusya münasebetlerini, her iki devletin karşılıklı diplomatik ve siyasi stratejileri bağlamında ele almakta; aynı zamanda bu ilişkilerin Safevî Devleti’nin çöküş sürecindeki rolünü değerlendirmektedir. Safevi Devleti’nin içsel zayıflığı, dış müdahalelere zemin hazırlayarak, bölgedeki güç dengelerini etkileyen kalıcı bir olguya dönüşmüştür. Nadir Şah dönemi, Safevî-Rusya ilişkilerinde gerilimden ziyade, daha temkinli ve dengeli bir dış politika izlenmesine olanak tanımıştır. Bu çalışmada, 1694-1736 yılları arasındaki Safevî-Rus ilişkileri, çoğunlukla Farsça tarihî kaynaklar kullanılarak incelenmiş ve değerlendirilmiştir.
Keywords
Abstract
The Safavids emerged on the stage of history in the early sixteenth century as a Turkic-Islamic state centered on a Shiʿi belief system within the Azerbaijan-Iran basin, and over time became a significant power in the region. By the late seventeenth century, however-particularly with the accession of Shah Sultan Husayn (1694-1722) the Safavid state entered a profound period of political and social disintegration. Shah Husayn, who exhibited the traits of a weak ruler, failed to prevent the decline of central authority; increasing provincial rebellions, palace intrigues, and the growing disorder and inefficiency within the state bureaucracy gradually undermined Safavid stability from within. During this period, Russia, under the leadership of Tsar Peter I, was undergoing a process of Westernization and modernization. Through the reforms he enacted, Peter I strengthened his military and directed his imperial ambitions toward the South Caucasus and Iranian territories, taking both military and political steps in this direction. After briefly addressing the relations between the two states up to the year 1694, this article focuses primarily on the period between 1694 and 1736. The study examines Safavid-Tsardom of Russia relations within the framework of the reciprocal diplomatic and political strategies pursued by both states, and it evaluates the role of these relations in the Safavid Empire’s process of collapse. The internal weaknesses of the Safavid state paved the way for external interventions, ultimately becoming a lasting factor that reshaped the balance of power in the region. The reign of Nader Shah allowed for a more cautious and balanced foreign policy in Safavid–Russian relations, rather than one dominated by tension. In this study, relations between the Safavid Empire and the Tsardom of Russia between 1694 and 1736 are examined and assessed primarily through the use of Persian historical sources.
