15 VE 17. YÜZYIL KLASİK TÜRK EDEBİYATI MENSUR HİKÂYELERİNDE COĞRAFYA: GERÇEKLİK, İŞLEV VE FİZİKİ GÖSTERGELER
Author :
Abstract
Her türlü bilimsel faaliyet, insanı anlama çabasıyla bir noktada kesişip birbirinden istifade eder. Sosyal bilimlerin bir kolu olan edebiyat da çeşitli alanlarla etkileşim içindedir ve coğrafya bunların başında gelir. Tarih sahnesinden bakıldığında toplulukların iktisadi, sanatsal, bilimsel vb. üretimlerinin teşekkülünde coğrafyanın önemli bir etkisi vardır. Bunun yanında coğrafyanın edebî eserlerin geliştiği toprakların tanınmasında ve sınırlarının çizilmesinde rolü büyüktür. Bu kuşatıcı özelliğiyle coğrafya, edebiyatı etkilemiş ve edebî eserlerin oluşumuna zemin hazırlamıştır. Şöyle ki sanatçı; inanç, kültür, etnik gruplar gibi coğrafya ekseninde gelişen unsurları eserlerine örtük ya da açık biçimde ve kendi kurgusuyla işleyerek yansıtır. Dolayısıyla mekân gerçekliğinin geleneksel ve modern eserlere hangi suretle yansıdığı üzerine muhtelif fikirler oluşur. Geleneksel hikâye ve coğrafyanın kesiştiği bu çalışma, mensur hikâye geleneğinin 15 ve 17. yüzyıl metinlerinden Tûtînâme, El-Ferec Ba’de’ş-şidde, Cevâmi’ü’l-hikâyât ve Levâmi’ü’r-rivâyât, Câmi’ü’l-hikâyât, Kırk Vezir Hikâyeleri, Meşakku’l-uşşâk ve Nihalistân’ı işlev ve coğrafi gerçeklik bakımından incelemeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi benimsenmiştir. Çalışmada öncelikle coğrafyanın tanımı ve gelişimi hakkında bilgiler verilmiş, modern ve geleneksel hikâyelerin mekân bağlamındaki gerçekliği üzerinde durulmuştur. Örneklem alanındaki hikâyeler ülke, şehir, nehir ve kavimler ölçüsünde taranarak göstergeler elde edilmiştir. Tespit edilen ülke, şehir, nehir ve kavim gibi coğrafi göstergeler, bulgular bölümünde alfabetik sıralanarak kullanımları bağlam temelli örneklendirilmiştir. Ardından söz konusu göstergeler hikâyeler özelinde işlev ve gerçeklik doğrultusunda mukayese edilmiştir. İncelenen anlatılarda coğrafyanın kimi zaman tarihî/coğrafi gerçeklik taşıdığı görülmüştür. Bazı anlatılarda ise coğrafi mekânların giriş formellerinde olayı başlatan, düğüm bölümlerinde ise eylemlere yön veren işlevlerinin bulunduğu tespit edilmiştir.
Keywords
Abstract
All scientific endeavors intersect at a common point in their attempt to understand humanity, mutually enriching one another. As a branch of the social sciences, literature continuously interacts with various fields, foremost among which is geography. Historically, geographical factors have exerted a significant influence on the formation of a society’s economic, artistic, and scientific outputs. Furthermore, geography plays a vital role in determining the boundaries and understanding the territories where literary works originate. Through this comprehensive nature, geography shapes literature and provides a foundation for the emergence of literary creations. Artists reflect elements that evolve around a geographical axis-such as belief systems, culture, and ethnic groups-within their works, incorporating them either implicitly or explicitly through creative fictionalization. Consequently, diverse perspectives emerge regarding how spatial reality is portrayed across traditional and modern texts. Intersecting traditional storytelling and geography, this study aims to examine 15th to 17th-century prose narrative texts-namely Tûtînâme, El-Ferec Ba’de’ş-şidde, Cevâmi’ü’l-hikâyât ve Levâmi’ü’r-rivâyât, Câmi’ü’l-hikâyât, Kırk Vezir Hikâyeleri, Meşakku’l-uşşâk, and Nihalistân-in terms of function and geographical reality. Adopting document analysis, a qualitative research method, the study first outlines the definition and development of geography while exploring spatial reality in both modern and traditional narratives. Geographical indicators such as countries, cities, rivers, and tribes within the sample texts were identified and cataloged alphabetically, with their usage exemplified contextually. Subsequently, these indicators were comparatively analyzed regarding their functional roles and degree of realism within specific narratives. The findings reveal that geography in these narratives occasionally reflects historical and geographical reality, whereas in other instances, geographical spaces serve specific narrative functions-initiating plot development in introductory formulas and guiding character actions within the narrative climax.
Keywords
Narrative, Geography, Reality, Function, Country-City-River-Tribe
