Author :
Abstract
Bu makale, Klasik Türk edebiyatının zengin imge dünyasında yer alan "Mısır'a sultan olmak" motifinin farklı kullanım biçimlerini ve taşıdığı çeşitli anlamları araştırmaktadır. Bu imgenin temel dayanağını Kur'ân-ı Kerîm'de yer alan Hz. Yûsuf kıssası oluşturmaktadır. İmgenin anlam evrenini belirlemek için klasik metin analizi, tematik sınıflandırma, karşılaştırmalı edebiyat ve tarihsel-bağlamsal çözümleme yöntemlerinden faydalanılmıştır. Çalışma, Divan şiirinde "Mısır" imgesinin öncelikle estetik bir öğe olarak öne çıktığını göstermektedir. "Mısr-ı hüsn" ve "Mısr-ı cemâl" gibi terkipler, sevgilinin benzersiz güzelliğini vurgulamak amacıyla kullanılmış, şairler sevgilinin güzelliğini Mısır ülkesinin zenginliği ve görkemiyle eşleştirmişlerdir. Hz. Yûsuf'un yaşam öyküsünden yola çıkarak, "Mısır'a sultan olmak" motifi, manevî bir olgunlaşma ve yükselmenin sembolüne dönüşmüştür. Bu çerçevede, özellikle tasavvuf şiirinde nefsi terbiye eden, çileli yollardan geçen ve nihayetinde manevî bir makama erişen salikin durumunu betimlemek için kullanılmıştır. Osmanlı Devleti’nin Mısır ile olan tarihsel ilişkileri doğrultusunda, siyasî güç ve iktidarın bir sembolü olarak da şiirde yer alan bu imge, bilhassa Yavuz Sultan Selim döneminden sonra daha belirginleşmiştir. Makale, bu motifin farklı şairler tarafından nasıl işlendiğini örneklerle ortaya koymaktadır: Ahmed Paşa'nın güzellik ve aşkla, Hayâlî'nin tasavvufî boyut ve manevî ilerleme temasıyla, Şeyh Gâlib'in karmaşık metaforik bir yaklaşımla, Fuzûlî'nin aşk acısı ve kavuşma arzusu perspektifinden, Bâkî'nin ise saltanat ve dünyevî iktidar vurgusuyla bu imgeyi zenginleştirdiği görülmüştür. Bazı şairler, geleneksel kullanımların ötesine geçerek özgün yorumlar geliştirmişlerdir. "Mısr-ı dil" (gönül ülkesi), "Mısr-ı ma'rifet" (bilgi ülkesi) ve "Ken'ân-ı aşk" (aşk yurdu) terkipleri, bu özgün kullanımlara başlıca örnekler olarak sunulabilir. Ayrıca "Mısır'a sultan olmak" imgesi, basit bir tarihsel atıftan çok daha fazlasını ifade etmekte; güzellik ve estetik değerleri açıklamakta, manevî tekâmül sürecini anlatmakta, siyasî güç ve iktidarı temsil etmekte, sabır ve başarının sembolü olarak işlev görmektedir. Bu imgenin günümüzde de süregelen etkisi, Türk şiir geleneğinin imge zenginliğini ve kültürel derinliğini gösteren önemli örneklerden biri olarak karşımıza çıkmaktadır.
Keywords
Abstract
This article explores the various uses and layered meanings of the motif “to become the sultan of Egypt” within the rich imagery of Classical Turkish literature. The motif is primarily grounded in the Qur’ānic narrative of Joseph, and its semantic dimensions are analyzed through classical textual analysis, thematic classification, comparative literature, and historical-contextual approaches. The study demonstrates that the image of Egypt appears foremost as an aesthetic element in Divan poetry. Compounds such as Miṣr-ı hüsn and Miṣr-ı cemâl were employed to highlight the beloved’s unique beauty, aligning it with the wealth and magnificence of Egypt. Drawing on the story of Joseph, the motif came to symbolize spiritual maturation and elevation, particularly in Sufi poetry, where it depicted the state of the seeker who disciplines the self, endures trials, and ultimately attains a mystical rank. Within the historical context of the Ottoman Empire’s relations with Egypt—especially after the reign of Sultan Selim I—the image also gained prominence as a symbol of political power and worldly authority. The article illustrates how different poets enriched the motif in diverse ways: Ahmed Paşa employed it in the context of beauty and love; Hayâlî emphasized mystical ascent; Şeyh Gâlib used complex metaphorical expressions; Fuzûlî approached it through the suffering of love and the longing for union; and Bâkî highlighted sovereignty and temporal rule. Some poets, going beyond conventional uses, developed original interpretations. Compounds such as Miṣr-ı dil (land of the heart), Miṣr-ı ma‘rifet (land of knowledge), and Ken‘ân-ı aşk (land of love) serve as notable examples of such innovative applications. Ultimately, the motif of “to become the sultan of Egypt” functions in Divan poetry as more than a simple historical or geographical reference. It expresses aesthetic ideals, conveys the process of spiritual perfection, represents political authority, and symbolizes patience and success. Its continued resonance today stands as an important testament to the imaginal richness and cultural depth of the Turkish poetic tradition.
