Hanbelî Usûlünde Kıyas Üzerine Kıyas ve İllet-i Kâsıra ile Ta‘lîl Meselesi: Kronolojik Bir Analiz
Author :
Abstract
Bu makale, İslam hukuk usûlünün temel içtihat yöntemlerinden biri olan kıyasın Hanbelî usûl geleneğindeki teorik ve metodolojik evrimini, özellikle “kıyas üzerine kıyas” ve “kâsır illetle ta‘lîl” meseleleri çerçevesinde kronolojik ve analitik bir yaklaşımla incelemektedir. Araştırma, Ebû Ya‘lâ el-Ferrâ’dan (ö. 458/1066) İbnü’n-Neccâr el-Fütûhî’ye (ö. 962/1574) kadar uzanan süreçte Hanbelî usûl geleneğinin önde gelen temsilcilerinin metinsel katkılarını esas alarak, söz konusu meselelerdeki mezhep içi yaklaşım farklılıklarını karşılaştırmalı biçimde analiz etmeyi hedeflemektedir. Literatürde genellikle mezhepler arası çerçevede ele alınan bu meseleler, çoğu zaman Hanbelî geleneği içinde mevcut olan yöntemsel çoğulluğu ve tarihsel yönelimleri ihmal etmektedir. Çalışmanın bulguları, kıyas üzerine kıyas konusunun kimi Hanbelî usûlcüler tarafından kategorik biçimde reddedilirken, kimileri tarafından belirli kayıtlarla kabul edildiğini; kâsır illetle ta‘lîl meselesinde ise illetin tanımı, kapsamı ve taşıyıcılığına dair belirgin metodolojik ayrışmalar bulunduğunu ortaya koymaktadır. Bu çeşitlilik, Hanbelî usûl düşüncesinin sabit, yeknesak bir yapıdan ziyade tarihsel bağlama ve bireysel içtihada duyarlı, dinamik bir karakter taşıdığını göstermektedir. Sonuç olarak makale, klasik fıkıh usûlü tartışmalarında çoğu zaman göz ardı edilen mezhep içi çoğulculuğu görünür kılmakta ve Hanbelî geleneğinin kıyas teorisine dair özgün katkılarını sistematik biçimde yeniden değerlendirmektedir.
Keywords
Abstract
This article examines the theoretical and methodological evolution of qiyās (analogical reasoning) within the Ḥanbalī school of Islamic legal theory, with a particular focus on the issues of “qiyās upon qiyās (qiyās ʿalā qiyās)” and “taʿlīl bi-l-ʿilla al-qāṣira”. The study aims to comparatively analyze the intra-sect differences in approach to the issues above by drawing on the textual contributions of leading representatives of the Ḥanbalī legal theory tradition, spanning from Abū Yaʿlā al-Farrāʾ (d. 458/1066) to Ibn al-Najjār al-Futūḥī (d. 962/1574). Existing scholarship often explores such debates from an inter-school perspective, typically presenting each legal tradition as internally uniform. The findings of the study reveal that some Ḥanbalī legal theorists categorically rejected the concept of qiyās upon qiyās, while others accepted it with specific qualifications; likewise, in the issue of reasoning with a restricted effective cause (taʿlīl bi-l-ʿilla al-qāṣira), there exist clear methodological divergences regarding the definition, scope, and transmissibility of the ʿilla. These divergences reveal that Ḥanbalī legal reasoning is not a static or monolithic structure but a dynamic intellectual framework shaped by historical context and individual juristic agency. By uncovering this often-overlooked internal diversity, the article offers a systematic reassessment of the Ḥanbalī school's unique contributions to the theory of analogy within classical uṣūl al-fiqh discourse.