1929 DÜNYA BUHRANI VE TÜRKİYE’YE ETKİLERİ
Author :
Abstract
Bu çalışma, 1929 Dünya Ekonomik Buhranı’nın küresel doğuş dinamiklerini, Türkiye ekonomisine yansıma kanallarını ve 1929–1935 döneminde uygulanan iktisat politikalarını analitik ve tarihsel bir yöntemle incelemektedir. Araştırmada Resmî Gazete’de yayımlanan temel kanun metinleri, 1930 Sanayi Kongresi zabıtları ve TÜİK tarihsel istatistik serilerinden oluşan birincil kaynaklar ile ikincil literatür doküman incelemesi tekniğiyle değerlendirilmiştir. Çalışma, literatürdeki yaygın genellemelerin aksine, Türkiye’de Mayıs 1929’da başlayan döviz darboğazının Ekim 1929 New York Borsası çöküşünün bir sonucu olmadığını ortaya koymaktadır. Mayıs 1929 kur krizinin temel nedeni; Lozan Ticaret Sözleşmesi gümrük kısıtlamalarının sona ermesi öncesinde 1499 sayılı Gümrük Tarifesi Kanunu beklentisiyle yapılan spekülatif ithalat stoklaması ve Osmanlı dış borç ödemeleridir. Ekim 1929 sonrası küresel kriz ise Türkiye’yi tarımsal ihraç ürünlerindeki %50-%60’lık fiyat çöküşü üzerinden vurmuştur. Hükümetin sıkı para ve sabit kur politikası sonucunda Türk lirasının nominal değeri korunurken, iç piyasadaki %60’a varan deflasyon üretici ve tüccarların TL cinsinden borçlarının reel yükünü iki katından fazla artırmış; bu durum 10 yerel bankanın kapanmasına zemin hazırlamıştır. Türkiye’nin kriz yönetimi iki aşamalı bir yapı sergilemiştir: İlk aşamada 1499 sayılı Gümrük, 1567 sayılı Kambiyo Kontrolü, kliring anlaşmaları, kriz vergileri ve buğday destekleme alımları gibi kısa vadeli korumacı tedbirler alınmıştır. İkinci aşamada ise Merkez Bankası’nın kuruluşu, 1933 Paris Borç Anlaşması, Sümerbank, Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı ve MTA hamleleriyle uzun vadeli devletçi sanayileşme modeli hayata geçirilmiştir. Sonuç olarak Türkiye, küresel buhran şartlarını ithal ikameci ulusal sanayileşme ve kurumsal inşa fırsatına dönüştürmüştür.
Keywords
Abstract
This study analytically examines the global genesis of the 1929 Great Depression, the channels through which it impacted the Turkish economy, and the structural transformation of economic policies implemented in Turkey during the 1929–1935 period. Employing a qualitative historical research methodology and document analysis, the research evaluates primary sources—including economic legislation published in the Official Gazette, official records of the 1930 Industrial Congress, and historical statistical series from TurkStat—alongside foundational secondary literature. Contrary to conventional generalizations in the literature, the study demonstrates that the foreign exchange bottleneck and currency depreciation experienced in Turkey in May 1929 were not direct consequences of the October 1929 Wall Street crash. Instead, the May 1929 currency strain stemmed from internal and contractual factors, specifically speculative import stockpiling triggered by the upcoming expiration of Lausanne Treaty tariff limits prior to the enactment of Customs Tariff Law No. 1499, coupled with Ottoman debt service transfers. The post-October 1929 global collapse subsequently inflicted a severe external shock on Turkey through collapsing agricultural export prices, which fell by 50% to 60% and contracted nominal GDP significantly between 1929 and 1933.
Although the government preserved nominal currency stability by pegging the Turkish Lira to gold-standard currencies, severe domestic price deflation doubled the real debt burden of agricultural producers and merchants who held nominal lira debts, leading to widespread debt defaults and the closure of ten local single-branch banks. In response, Turkish policymakers executed a two-tiered policy strategy: short-term defensive stabilization measures (customs protectionism, exchange controls under Law No. 1567, bilateral clearing agreements, crisis taxes, and wheat floor price supports) were followed by long-term structural state-led development initiatives (the establishment of the Central Bank, Sümerbank, the First Five-Year Industrial Plan, and MTA). Consequently, Turkey successfully transformed severe global crisis constraints into an original import-substituting national development model.
Keywords
1929 Depression, World Economic Crisis, Great Depression, Effects of Great Depression on Türkiye, Statism, Economic History.
