TÜRKİYE'DE MATBAACILIĞIN GELİŞİMİ VE KİTAP YAYINLARININ KONUSAL DAĞILIMININ SOSYO-KÜLTÜREL ETKİLERİ: 1950-1960 DÖNEMİ ÜZERİNE TARİHSEL-BİBLİYOMETRİK BİR İNCELEME
Author :
Abstract
Matbaacılığın tarihi kökenleri Uzak Doğu’ya, özellikle 8. yüzyıl Japonya’sına kadar gitmektedir. İmparatoriçe Shotoku’nun Budist metinleri bastırmasıyla modern baskı tekniğine benzer ilk örnekler ortaya çıkmıştır. 11. yüzyılda Çinli Pi Sheng’in porselen harflerle gerçekleştirdiği baskı yöntemi, matbaanın gelişiminde dönüm noktası olmuş; bu yenilik Uygurlara geçerek 9. yüzyıldan itibaren Türk dünyasında da kullanılmaya başlanmıştır. Avrupa’da ise 15. yüzyılda Gutenberg’in matbaayı geliştirmesiyle okuryazarlık oranı artmış, Rönesans ve Reform gibi büyük dönüşümler hız kazanmıştır. Osmanlı Devleti’nde 1726’da İbrahim Müteferrika’nın kurduğu matbaa ile başlayan süreç, II. Mahmud döneminde Takvimhâne-i Âmire’nin kuruluşuyla kurumsallaşmış; 19. yüzyıldan itibaren vilayet matbaalarının açılmasıyla yaygınlaşmıştır. Cumhuriyet döneminde ise 1936’daki Birinci Türk Neşriyat Kongresi ve 1940 sonrası “Dünya Edebiyatından Tercümeler Serisi” gibi girişimler, Türkiye’de yayıncılığın modernleşmesinde önemli kilometre taşları olmuştur. Bu makalenin amacı, Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) 1950-1960 dönemine ait matbaa sayıları ve kitap yayın verilerinden yararlanarak bibliyometrik bir analiz sunmaktır. Araştırma, nitel araştırma yöntemi kapsamında tarihî araştırma yöntemlerinden yararlanılarak bibliyometrik analiz teknikleriyle yürütülmüştür. Veri toplama sürecinde Cumhuriyet Arşivi, dönemin gazeteleri ve TÜİK yıllıkları incelenmiş; elde edilen veriler tasnif edilerek sosyo-kültürel eğilimler bağlamında değerlendirilmiştir. Ayrıca dünya ve Türkiye matbaacılığına dair literatür taranarak tarihsel süreklilik ve değişim ilişkileri ortaya konulmuştur. Analiz sonuçları, 1950-1960 döneminde Türkiye’de matbaa sayılarının iki katın üzerinde artarak 547’den 1258’e yükseldiğini göstermektedir. Kitap yayınlarında ise sosyal bilimler, edebiyat ve dinî yayınların belirgin biçimde artması, dönemin toplumsal çoğullaşma sürecini ve kültürel dinamizmini yansıtmaktadır. Bununla birlikte, Demokrat Parti’nin ilerleyen yıllarda basına yönelik kısıtlayıcı düzenlemeleri, modernleşme ve ifade özgürlüğü arasındaki gerilimi de gözler önüne sermektedir. Genel olarak bu dönem, Türkiye’de matbaacılığın yalnızca teknik bir ilerleme değil, aynı zamanda ekonomik, ideolojik ve kültürel dönüşümün bir aracı olarak işlev gördüğü bir süreçtir.
Keywords
Abstract
The historical origins of printing trace back to the Far East, particularly to 8th-century Japan, where Empress Shotoku commissioned the printing of Buddhist texts—an early example resembling modern printing techniques. In the 11th century, the movable porcelain-type printing method developed by the Chinese inventor Pi Sheng marked a pivotal moment in the evolution of printing. This innovation spread to the Uyghurs and began to be used across the Turkic world from the 9th century onward. In Europe, Gutenberg’s development of the printing press in the 15th century led to a sharp rise in literacy and accelerated major transformations such as the Renaissance and the Reformation. In the Ottoman Empire, the establishment of the first printing house by İbrahim Müteferrika in 1726 initiated the institutionalization of printing, further consolidated with the foundation of Takvimhâne-i Âmire during the reign of Mahmud II, and expanded through the establishment of provincial printing presses in the 19th century. In the Republican period, initiatives such as the First Turkish Publishing Congress of 1936 and the “Translations from World Literature” series after 1940 became significant milestones in the modernization of Turkish publishing. This study aims to present a bibliometric analysis based on the statistical data of printing houses and book publications in Turkey between 1950 and 1960, as reported by the Turkish Statistical Institute (TÜİK). The research adopts qualitative and historical methods, employing bibliometric techniques. Data were gathered from the Republic Archives, contemporary newspapers, and TÜİK annuals, then classified and analyzed within the framework of socio-cultural trends. In addition, relevant literature on world and Turkish printing history was reviewed to reveal the relationship between historical continuity and transformation.
The analysis indicates that the number of printing houses in Turkey more than doubled between 1950 and 1960, rising from 547 to 1,258. Publications in the social sciences, literature, and religion increased notably, reflecting the social diversification and cultural dynamism. However, the restrictive media regulations introduced by the Democratic Party in its later years also illustrate the tension between modernization and freedom of expression. Overall, this decade represents a period in which printing in Turkey functioned not only as a technological advancement but also as an instrument of economic, ideological, and cultural transformation.
