ESKİ TÜRKÇEDEKİ “İĞRENMEK VE TİKSİNMEK” ANLAMINDAKİ EYLEMLER İLE GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİNDEKİ İĞREN- VE TİKSİN- EYLEMLERİNİN ORTAK KÖKENİNE DAİR
Author :
Abstract
Eski Türkçede kullanılan ve anlamları “tiksinmek, nefret etmek” olan bazı eylemlerin “tiksinme ve iğrenme” anlamlarını kazanış şekilleri, fiillerin yapılarına etki eden sözcük türleri ve anlamları açısından değerlendirildiğinde oldukça dikkat çekici olmuştur. Eski Türkçede bahsi geçen anlama sahip olan Türkçe kökenli fiil soylu ve Türkçe veya Çince kökenli isim soylu sözcüklerden gelişen eylem şekillerinin mevcut olduğu tespit edilmiştir. Türkçe ve fiil soylu eylemler (y)ir-/yėr- ve yalk- şeklindedir. Çince kökenli bir isimden (惡:ak) türeyen akla- eylemi ve Türkçe kökenli yar “tükrük” isminden türeyen yarsı- eylemi ile yig “çiğ” isminden türeyen yigre- eylemleri, Eski Türkçede “iğrenmek, tiksinmek, beğenmemek” anlamlarında kullanılan fiillerdir. Türkçe soylu isimlerden türeyen eylemler değerlendirildiğinde vücudun atığı durumundaki tükürük “yar” ve çiğ “yig” sözcüklerinin sahip olduğu menfi anlamlar bu sözcüklerin çeşitli ekler vasıtasıyla “tiksinmek, nefret etmek” anlamlarını kazanmış olabileceklerini düşündürmektedir. Nitekim Kâşgarlı’nın yigren- maddesi için girdiği kayıtlar (er etni yigrendi) Türklerin yaşayışları değerlendirildiğinde tiksindirici ve mide bulandırıcı kabul edilmiş olmalıdır. Yalk- eylemi de aynı şekilde DLT verileri ışığında (ol yagka yalkdı) bir şeyi bıkacak kadar tüketme anlamından hareketle “tiksinmek ve nefret etmek” anlamlarını kazanmış olmalıdır. Genel olarak değerlendirildiğinde mide bulandırıcı bir şeyden (tükrük) tiksinme yahut da beğenilmeyen ve hoşlanılmayan durumlara maruz kalındığında (çiğ et, yağ vb.) eylemlerde bu anlamın ortaya çıkmış olabileceği düşünülmektedir. Çalışmada ayrıca bugün Türkiye Türkçesinde kullanılan iğren- eyleminin Eski Türkçe yigren- eyleminden gelişmiş olabileceği ve yine ET yigren- eyleminin kökü olan yi:g “çiğ” isminin bazı Türk lehçelerindeki ciy/cik/cek/jiy formlarından gelişen “ciksě-, jiyre-, cekte-, yekhe- “tiksinmek, nefret etmek” eylemleri ve bunun Klasik Moğolcadaki cigsi- “tiksinmek” formlarından hareketle Türkiye Türkçesinde yer alan tiksin- eyleminin köken bağlantısı değerlendirilmeye çalışılmıştır.
Keywords
Abstract
The way some verbs used in Old Turkish, meaning "to detest, to hate", acquired the meanings of "disgust and disgust" has become quite remarkable when evaluated in terms of the word types and meanings that affect the structures of the verbs. It has been determined that Old Turkish had verbal forms derived from words of Turkish origin and nouns of Turkish or Chinese origin, which had the aforementioned meaning. The Turkish verbal forms are (y)ir-/yėr- and yalk-. The verbs akla- derived from a noun of Chinese origin (惡: ak), yarsı- derived from the Turkish noun yar “spittle” and yigre- derived from the noun yig “raw” are verbs used in Old Turkish with the meanings of “to disgust, to loathe, to dislike”. When the verbs derived from Turkish noble nouns are evaluated, the negative meanings of the words for saliva (yar) and raw (yig) in the state of body waste make one think that these words may have acquired the meaning of "disgust, hatred" through various suffixes. Indeed, Kashgarli's entries for the word "yigren-" (er etni yigrendi) must have been considered disgusting and nauseating when considering the way of life of the Turks. Similarly, in light of the DLT data, the verb "yalk-" (ol yagka yalkdı) must have acquired the meaning of "disgust and hatred" based on the meaning of consuming something to the point of becoming fed up. Generally speaking, it is thought that this meaning may have emerged in actions such as disgust from something nauseating (saliva) or exposure to disliked or undesirable situations (raw meat, fat, etc.). In this study, it is also tried to evaluate whether the verb iğren- used in today’s Turkey Turkish might have developed from the Old Turkish verb yigren- and whether the noun yi:g “raw”, which is the root of the verb ET yigren-, has developed in the same way in some dialects from the forms ciy/cik/cek/jiy and has become “ciksě-, jiyre-, cekte-, yekhe- “to be disgusted, to hate” and finally the verb cigsi- “to be disgusted” in Classical Mongolian and whether all these verbs can be connected with the verb tiksin- in Türkiye Turkish.