TÜRK DİLLERİNDE SÜRERLİLİK GÖRÜNÜŞÜ: BİLİŞSEL DİLBİLİM PERSPEKTİFİNDEN HAREKET VE DURUŞ FİİLLERİNİN GRAMATİKLEŞME SÜREÇLERİ
Author :
Abstract
Bu çalışma, Türk dillerinde sürerlilik (progressive) görünüş işaretleyicilerinin bilişsel dilbilim perspektifinden kapsamlı bir analizini sunmaktadır. Araştırma, Oğuz, Kıpçak, Karluk, Sibirya ve Çuvaş kollarındaki sürerlilik yapılarının etimolojik kökenlerini ve gramatikleşme süreçlerini karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Kuramsal çerçeve olarak Lakoff ve Johnson'un Kavramsal Metafor Kuramı, Langacker'ın Bilişsel Dilbilgisi, Goldberg'in Yapı Dilbilgisi ve Bybee'nin Kullanıma Dayalı Modeli entegre edilmiştir. Bulgular, sürerlilik işaretleyicilerinin iki temel kavramsal metafordan kaynaklandığını ortaya koymaktadır: Oğuz kolunda EYLEM HAREKET'tir metaforu (yorı- 'yürümek' → -(I)yor), Kıpçak, Karluk ve Sibirya kollarında ise EYLEM DURUŞ'tur metaforu (tur- 'durmak', yat- 'yatmak'). Bu metaforlar, sırasıyla KAYNAK-YOL-HEDEF ve KAPSAYICI imge şemalarının dilsel kodlamalarını temsil etmektedir. Analiz, Oğuz dillerinin tam ekleşme, Kıpçak dillerinin dörtlü yardımcı eylem sistemi, Karluk dillerinin yarı-analitik ve ekleşmiş biçimler arasında bir geçiş, Sibirya dillerinin ise temas kaynaklı çeşitlilik sergilediğini göstermektedir. Sibirya kolunda Çalkan Türkçesi, 'durmak' ve 'yatmak' kaynaklı yardımcıların dil teması altında rekabet ettiği bir ara durumu temsil etmektedir. Sonuçlar, sürerlilik görünüşünün hem evrensel bilişsel mekanizmalara hem de dile özgü tarihsel süreçlere dayandığını doğrulamaktadır.
Keywords
Abstract
This study presents a cognitive linguistic analysis of progressive aspect markers in the Turkic language family. The research examines the etymological origins and grammaticalization of progressive constructions across the Oghuz, Kipchak, Karluk, Siberian, and Chuvash branches. The theoretical framework integrates Lakoff and Johnson's Conceptual Metaphor Theory, Langacker's Cognitive Grammar, Goldberg's Construction Grammar, and Bybee's Usage-Based Model. Findings reveal that progressive markers derive from two fundamental conceptual metaphors: ACTION IS MOTION in the Oghuz branch (yorı- 'to walk' → -(I)yor), and ACTION IS POSTURE in the Kipchak, Karluk, and Siberian branches (tur- 'to stand', yat- 'to lie'). These metaphors represent linguistic encodings of SOURCE-PATH-GOAL and CONTAINER image schemas, respectively. The analysis demonstrates that Oghuz languages exhibit full fusion, Kipchak languages preserve a four-auxiliary system, Karluk languages display a transition between semi-analytical and fused forms, and Siberian languages show contact-induced diversity. In the Siberian branch, Chalkan represents an intermediate case in which 'stand'- and 'lie'-derived auxiliaries compete under language contact. Results confirm that progressive aspect is grounded in both universal cognitive mechanisms and language-specific historical processes.
Keywords
Progressive Aspect, Turkic Languages, Conceptual Metaphor, Grammaticalization, Image Schema
