OSMANLI TARIM EKONOMİSİNDE DEVLET ÇİFTLİKLERİ: SULTANSUYU ÇİFTLİĞİ’NİN XX. YÜZYIL BAŞLARINA AİT MUHASEBE KAYITLARI ÜZERİNE BİR İNCELEME
Author :
Abstract
Çalışma XX. yüzyılın başında Osmanlı muhasebe uygulamalarında devlet çiftliklerinin konumunu Sultansuyu Çiftliği özelinde incelemeyi amaçlamaktadır. Ekonomisi, dış ticaret ve vergi gelirlerinin yanı sıra büyük oranda tarıma dayanan Osmanlı Devleti, ordunun at ihtiyacını karşılamak ve ziraatı ıslah etmek amacıyla 1865 yılında bu çiftliklerin temellerini atmıştır. Daha sonra, 1889 yılında, bu çiftlikler Hara-yı Hümayun statüsüne kavuşmuştur. Araştırmanın temel veri kaynağını, Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi’nde BOA. ML.EEM. 842/41 kodu ile yer alan 5 Mayıs 1327-18 Mayıs 1911 tarihini ihtiva eden bir yıllık gelir-gider kayıtlarını içeren muhasebe defteri oluşturmaktadır. Yöntem olarak tarihsel doküman incelemesi ve betimsel analiz benimsenmiştir. Çalışmada öncelikle Osmanlı’da XIX. yüzyıl sonu ile XX. yüzyıl başındaki tarım politikaları ve devlet çiftlikleri ile Sultansuyu Çiftliğine ilişkin bilgiler verilmiş, daha sonra defterde yer alan gelir ve gider kayıtları incelenmiştir. Bu kapsamda defterde yer alan gelir ve gider kalemlerinin aylık ve kümülatif tutarları tespit edilerek çiftliğin mali yapısının yıl içerisindeki değişimi analiz edilmiştir. Araştırmanın önemli bulguları, çiftliğin ana gelir kaleminin arazi kiraları olduğunu, hayvansal ürün gelirlerinin ise doğrudan hayvan satışlarıyla desteklendiğini göstermektedir. Giderler tarafında personel maaşları en düzenli kalemi oluştururken, hayvansal üretim maliyetlerinin zirai harcamalardan daha sürekli olduğu saptanmıştır. Sonuç olarak, incelenen muhasebe kayıtları Osmanlı taşra maliyesinin XX. yüzyıl başında; tahakkuk-tahsil ayrımı, detaylı gider tasnifi ve denkleştirme kayıtları bakımından ileri düzeyde bir kurumsal olgunluğa ve kayıt disiplinine ulaştığını somut bir şekilde ortaya koymaktadır.
Keywords
Abstract
This study aims to examine the position of state farms within Ottoman accounting practices at the beginning of the 20th century, specifically focusing on the Sultansuyu Farm. The Ottoman Empire, whose economy relied heavily on agriculture alongside foreign trade and tax revenues, laid the foundations of these farms in 1865 to meet the army's need for horses and to reform agriculture. Subsequently, in 1889, these farms attained the status of Hara-yı Hümayun (Imperial Stud Farm). The primary data source of this research consists of an accounting ledger located in the Presidential Ottoman Archives under the code BOA. ML.EEM. 842/41, covering one year of income and expenditure records dating from May 5, 1327 (May 18, 1911). Historical document review and descriptive analysis were adopted as the research methods. The study first provides information on agricultural policies, state farms, and the Sultansuyu Farm in the late 19th and early 20th-century Ottoman Empire, followed by an examination of the income and expenditure records within the ledger. In this context, the monthly and cumulative amounts of the income and expenditure items were identified, and the fluctuations in the farm's financial structure throughout the year were analyzed. The significant findings of the research indicate that the primary income source of the farm was land rents, while revenues from animal products were supported by direct livestock sales. On the expenditure side, while personnel salaries constituted the most regular item, it was determined that animal production costs were more continuous than agricultural expenses. In conclusion, the examined accounting records concretely demonstrate that by the beginning of the 20th century, Ottoman provincial finance had reached an advanced level of institutional maturity and recording discipline in terms of the distinction between accrual and collection, detailed expenditure classification, and balancing entries.
